O galiñeiro

Entre os meses de agosto e setembro de 2015 tiven a fortuna de compartir horas de traballo co meu pai na construción dun galiñeiro. Foron horas de labor, de conversa e de silencio. Horas felices.

Decidimos celebrar o remate da obra. Merecíanse unhas palabras. Velaquí:

 

 

Palabras para inaugurar un galiñeiro

 

De inicio a pregunta é porqué. Que razón xustifica, a priori, inaugurar un galiñeiro? Un galiñeiro é una cousa simple. Catro pedras, coma quen di, e un pouco de arame. Unha cousa humilde, podemos dicir que modesta entre as cousas dos humildes. O que leva a pensar que todo o mundo debería ter un. Ben abastado de galiñas poñedoras e de carne, por suposto. Tamén cun galo que sexa quen de romper o día como a nai rompe a casca para que saia a xema, que é coma o sol aos ollos da casa. (Hai algo de abrente irrecuperable no feito de partir un ovo). Un galo que nos recorde, co seu porte aristócrata, o que non somos nin queremos ser.

Un galiñeiro que faga compaña a quen a precisa, como a fai o lume. Un galiñeiro que ocupe o tempo de quen traballa e ten pouco tempo, porque xa é parte da casa e unha riqueza e un orgullo. E porque sentimos orgullo do que facemos coas mans. E porque tamén enchemos a boca co biscoito que come o veciño cando vén falar do millo, das patacas ou da vendima. E porque sabemos que o mundo cambia pero o galiñeiro permanecerá. Porque é parte de nós, da casa que medra. E tamén porque non lle importa nin ao inmenso mundo cambiante nin a quen o goberna. E precisamente por iso, porque facelo é un acto político, o facemos e o coidamos. Porque, en definitiva, só importa a quen o ten por parte fundamental do seu mundo.

Si, facer un galiñeiro é un acto político. Na casa do pobre unha carretilla de cemento contén a forza do carro de combate na loita pola vida. E se nos entra un ataque de cínica amnesia os pés enlamados faranlle boicot aos miolos. Facer un galiñeiro é un convite ao acto solemne de afirmarnos na conciencia de clase. Fala por nós este cheiro, este bautizo de fedes. Quizais sexa esta unha boa resposta ao porqué. Pero a realidade é o proceso de construción, esa especie de potente activismo contra, dixemos, a anulación da conciencia.

Non cómpren grandes dotes nin esforzos para facelo. Chega con ter claro o deseño e catro nocións de construción. Abonda con materiais humildes que comportan un gasto asumible. Non é necesario descoidar as preocupacións de diario. Con dedicarlle uns minutos entre a vendima e a castañeira, que dicía Otero, é dicir, entre as obrigas de quen non ten outra que traballar, pódese facer unha obra que alimente algo máis que o corpo: o orgullo de sermos o que somos. E igual que os traballos de cotío, o galiñeiro desaparece. Fusiónase co que o rodea. Chega un día en que ninguén o ve. Como o traballo, aínda nos nosos días, da muller na casa.

En relación cun galiñeiro hai unha historia familiar. Sería por 1974, ano arriba ou abaixo, quero imaxinar unha tarde solleira na Rosaleda, a Arousa. Se pecho os ollos podo ver o vieiro branco de cunchas de berberecho, coma se fose un afluente pobre daquel camiño de lousas amarelas polo que corricaban e cantaruxaban os personaxes da película O mago de Oz. Explícome. Aló, polas terras da Arousa, ou polo menos na Rosaleda (aldea de barrios situada entre Vilagarcía e Vilaxoán, con entidade de seu e que bautizou con ese nome miña avoa un día entre 1955 e 1960), adoitan –ou, ai, adoitaban- cubrir os camiños con cuncha de berberecho para, con vontade estética e práctica, mellorar a imaxe da terra núa e pisar en seco cando a choiva os alaga e enlama. Recordo perfectamente que a casa familiar estaba rodeada de horta e esta, alí onde non era traballada e se destinara a terreo de paso, estaba cuberta por unha saba de cuncha de berberecho machucada. Coma, digamos, se unha gran nortada a cubrira de eterno pedrazo. Neste camiño con música de seu baixo os pés e pegados á casa, parede norte, había dous mazadoiros sobre os que nunca nada se mazou. Alí sentaba a avoa Paquita a debullar chícharos ou a espelicar as máis pequeniñas patacas novas para guisar, porque nos gustaban e nos facía graza comelas así, enteiras, aos nenos da casa. Pegados á parede leste estaban o alboio onde se criaba o porco e a adega do viño. Eu non cheguei a ver porco ningún alí, pero si participei da festa da vendima naquela gran adega que a mesma avoa Paquita construíra coas súas mans moitos anos antes traendo pedras á cabeza desde onde as atopaba, que podía ser a moitos quilómetros da casa, no eterno ir e vir das vendedoras de peixe por xunto. Vilaxoán, Caleiro, Corón, mesmo Osebe… Así fixo a adega de altas paredes e lareira onde quedaron algúns dos xoguetes que meu pai me traía de Holanda. Acaroados á parede sur estaban os alboios onde se criaban as pitas e onde durmían, non máis de dúas noites, os pitiños de cores –azul, vermello, verde…- que a avoa compraba para min no mercado.

Nestes últimos alboios, unha tarde solleira, dicía, de mil novecentos setenta e tantos, traballaba meu pai levantando unha parede de ladrillo. A encomenda fixéralla súa sogra, miña avoa, e a función da parediña era dividir o galiñeiro en dúas metades. Meu pai, traballador como non coñecín outro, afanábase na obra pero a parede parecía máis disposta a caer (meu pai non foi albanel nin tivo a oportunidade de aprender o oficio) que en manterse dereita e no seu lugar, canda a dignidade de quen a facía. A avoa Paquita, malia ser cega, logo advertiu as dificultades polas que estaba a pasar seu xenro. Achegouse e coas mellores palabras convidouno a deixar o traballo. Entón ela mesma, sen se valer de ferramenta ningunha, coas mans, foi botando a masa e colocando os ladrillos un sobre o outro ata deixar unha parede dereita, firme e funcional.

Hoxe ese traballo, esa simple parede que para nós era coma os esteos da creación, de se manter en pé, permanece comida polas silveiras. A casa familiar xa non é da familia. Non hai tellado. Non hai cristais nas ventás. A herba venceu o manto de cuncha de berberecho, facendo dun camiño singular un herbal común. Os mazadoiros mal manteñen a dignidade doutros tempos. Os alboios caeron. E das paredes da casa, como grandes lágrimas, as manchas de humidade escorren cara ao chan. Pero segue a ser a nosa casa. Onde eu xoguei, chorei, rin e temín. Onde collía as uvas aínda verdes para desespero do avó Joaquín e gabeaba polas dúas figueiras, canda preto dunha ducia de rapaces, á procura dos últimos figos. Onde sacaba a auga do pozo turrando pola corda da roldana. Onde mirei o mar da Arousa, aos pés da casa, a Illa do Can, Cortegada e alá, ao lonxe, como parte doutro mundo, “a outra banda do mar”, a Barbanza. Tamén onde un día meu pai sentiu o apuro de non saber darlle cabo a unha parece de ladrillo. Aquilo era todo un mundo novo, afastado das miñas montañas natalicias, onde me sentía inmensamente libre. Libre para facer, na compaña dos meus primos, todo o que non facía na casa. Hoxe sei que aquela liberdade ma daba o mar. A presenza permanente, percibida con todos os sentidos, do mar.

E é por todo isto que veño de contar que este lugar será a partir de hoxe un brazo de mar e ao tempo un esteo da memoria da estirpe chantado neste interior. Será, logo, este o fogar das nosas pitas, que son as mesmas que domesticaron en Asia hai oito mil anos a partir do galo Bankiva e hoxe alimentan miles de millóns de persoas no mundo e foron fundamentais na explosión da poboación humana. As mesmas pitas que funden esta casa e a quen nela viviu, vive e vivirá nunha unidade de clase con todas as humildes do mundo. Será este o seu fogar e levará o nome de Parque das pitas “Avoa Paquita”.

Aquí queda, como un arquivo de son para a posteridade, a vindicación da lama.

O Rial, 17/10/2015

O OVO DE JÁCOME

Lanzar non me parece a palabra axeitada. Para o que vén de ocorrer en Ourense gústame moito máis a correspondente portuguesa. Arremesar. Ou arrebolar, por quedarmos no país e no idioma. Supoño que gaña en eufonía e ten un aquel de aliteración.

Grandes cousas foron arremesadas na Praza Maior de Ourense. Cando se instaurou a II República española, tal día coma hoxe pero de 1931, arrebolaron co retrato do rei dende o balcón da Casa do concello. Eu mesmo vin voar adoquíns sobre as cabezas de centos de persoas nas manifestacións do Prestixe. Sen feridos. E agora súmase á listaxe o ovo de Jácome. Magnífico.

Tal e como titulaba onte certo xornal vigués, un “músico ocasional” (sintagma errado e malintencionado: o músico érguese músico e déitase músico. Non hai ocasionalidade. Un músico, como unha música, é músico en todo momento, non só en canto toca. Non le o xornal, interprétao. Non comproba o grao de madurez da froita, púlsaa. Non sintoniza o televisor, afínao. Non bica, tempera. E así sempre. Por iso ese “ocasional” é pura poesía. Porque nunca, nunca, un musico é ocasional fóra da lírica ou da literatura neurótica) arreboloulle cun ovo ao representante de Democracia Orensana, Gonzalo Jácome, na Praza Maior da miña cidade. Para o ocasional receptor do ovo a Banda Municipal cústalle demasiado ás arcas públicas e cómpre recortar de maneira drástica (adxectivo que emprega o citado xornal, seica arremesado polo propio Jácome no pleno) a súa partida orzamental. O rebozado membro da corporación municipal viña de presentar, neste sentido, unha moción. E o percusionista, facendo gala de virtuosismo e sabéndose músico as vinte e catro horas, viu un pelello e non puido resistir a tentación de tanxelo con xeito. De probarlle a tensión. De calibrarlle a vibración. Bravo! Bravísimo!. Por primeira vez os aplausos poderían vir da banda e non do público.

E tenso estaba, abofé que si. Porque o citado membro, que só é membro a tempo parcial, tamén quixo ser policía, axente da orde pública, sheriff sen estrela, e deu en perseguir o músico polas rúas da cidade. Cal Wagner furioso dirixindo con luvas algún compositor xudeu. Xa o estou oíndo: “deteñan ese músico defensor da música!”.

O resto da corporación municipal, que ben logo se apresurou a condenar o feito (en política un debería ter conta co que condena, non se pode condenar a feito porque calquera día non lles quedará outra que condenar a condena), debería ler a Paco Sampedro para saber de que vai iso da violencia excedente.

O AFECCIONADO ANORMAL

Cando algo non é normal pode ser de moitas maneiras. E non todas boas. Tamén neste sentido, na abundancia e polisemia que conceden os prefixos, por exemplo, o idioma é rico. A palabra normal admite poucos pero ben significativos, valla a redundancia. Digamos, logo, que o que non é normal pode ser anormal, subnormal, e pouco máis. Sempre en negativo.

Dito isto cómpre lembrar as declaracións que facía o 30 de novembro o Presidente da Liga de Fútbol Profesional, Javier Tebas, referíndose a Francisco Javier Romero Taboada, Jimmy, o seareiro do Deportivo da Coruña asasinado en Madrid por membros do nazi Frente Atlético: “Si hubiera sido un aficionado normal, se había suspendido la jornada”.

A anormalidade non é que Jimmy fose galego e dos Riazor Blues e que iso signifique que a súa morte carece de importancia. A anormalidade non é que a morte de Jimmy sexa celebrada pola ultradereita española e desprezada pola policía, a prensa, os políticos… A anormalidade tamén non é que persoas coma Javier Tebas, de orgulloso pasado e presente fascista, poidan ser presidentes dun club de fútbol e que iso lles permita dar infraestrutura e cobertura legal e orzamentaria ao nazismo organizado, e que iso signifique que a morte dun galego en Madrid sexa, agora si, normal e mesmo buscada pola propia vítima. A anormalidade tampouco é que para a opinión pública (mérito da prensa) Jimmy fose un verdugo ata o mesmo intre de se converter en vítima… A anormalidade radica en que isto non é perseguido pola xustiza e en que, consecuentemente, se permite que o fascismo campe á vontade no fútbol coa anuencia de presidentes, xogadores e adestradores.

A prensa tamén definiu a Jimmy como unha persoa conciliadora no ambiente futbolístico. Un seareiro do Deportivo da Coruña. Unha persoa normal. Polo tanto esta non é unha historia de violencia gratuíta, senón un capítulo máis da eterna loita contra o fascismo. E xa sabemos de que parte está o poder.

Fascismo, nunca máis!

(Este texto foi remitido como carta ao director de La Región o 01/12/2014. O xornal decidiu non publicalo)

Que falen os mortos!

Manda a Consellaría que a estratexia na promoción do noso idioma pase polo cemiterio. Será que, como mandan as tradicións homologadas por Hollywood, andamos no tempo de celebrar o inframundo e inzan polas rúas as fadas escuras ou, se cadra, que calcamos a terra máis envellecida do mundo?

Se as campañas públicas deben dirixirse á maioría da poboación, fai moito ben a Consellaría. A ourensás e ourensáns, cidade e provincia, a existencia só nos premia con dúas certezas. Emigración e cemiterio, por esta orde (o da orde constitúe un dos grandes logros acadados cos fondos FEADER e décadas de xestión Baltar). Gloria, logo, ao santo monoteísmo, que permite que os mortos voten, bailen e sexan obxecto de atención institucional. O das augas de acción panteísta, mil anos despois, vai abríndose camiño.

“Os concellos promoverán o uso do galego nos cemiterios”, titulaba hai uns días La Región. Está ben. Como os datos oficiais sobre o uso do galego indican que entre 2001 e 2011 a porcentaxe de quen fala habitualmente o noso idioma baixou do 57 ao 44 %, o máis adecuado é mandar os escasos recursos destinados á súa promoción para onde imperan as caras serias, as lágrimas e, un par de días ao ano, a lixivia e os cepillos de sedas.

Ourense camiña cara ao completo panteísmo de absorción co que alucinaba Unamuno por Pontevedra, fúnebre e en galego. O Ártico derrete e o idioma tamén e escorre polas físgoas das campas. Os mortos rilan os dentes coa fame e parecen dicir, mal gaño leva quen pretende habitar a gloria. Por aquí sempre tiramos máis cara ao animismo. O dos que animan os vivos, poñamos que nas escolas, nas salas de cine, no lecer, na ciencia, no deporte…, e invisten neles os recursos públicos.

(Texto remitido a La Región o 4 de novembro para que fose publicado como carta ao director. O xornal ourensán acordou non publicalo)

C3E445CFF

VIXENCIA DE NEBRIJA

Asfaltaba Nebrija, alá polo XV, a xa vella pista do imperialismo lingüístico castelán. O humanista falaba, en rigor, de facerlle a parcelaria da man da cruz e a espada ás linguas indíxenas do Novo Mundo e, de paso, de achaiar o camiño na metrópole para a lingua do imperio fronte ás outras linguas do dominio dos Reis Católicos.

Dende aquela a españolización lingüística do indíxena (indíxena interior na actualidade) segue a ser o gran soño de subxugación e imposición pendente na praxe imperialista española, dende Nebrija a Wert. Dende “La lengua y el imperio van de la mano” a “Nuestro interés es españolizar a los niños [catalanes]”, pasando polo “Por qué no te callas!”, síntese de ambas boutades, non exenta de rancor e cuspida conscientemente nun escenario internacional, a América outrora española.

A anulación cultural e a imposición secular, posta en escena no outono desta España mediante o exabrupto do suxeito arquetípico da Coroa española nas súas motivacións evanxelizadoras e económicas, poñen de manifesto a vixencia da vontade directora de España sobre os estados que, polo menos culturalmente, aínda considera colonias. Fan uso da linguaxe como arma de imposición e pretenden eternizar o imperio. Nunha descodificación aproximada, mesmo na linguaxe xestual do descomposto ser hierático, a interpretación podería ser a seguinte: “Deiche a Lingua (a Linguaxe) para que digas o que eu quero. Falas en lingua cedida, aprendida, que me pertence, e reclámoche a súa posesión: Por qué no te callas!”.  A mentalidade polivalente do Borbón, mesmo no contido semiolóxico, índice ameazante, fíxose manifesta. “Voso é o complexo de bastardía”. Jacques Le Goff deixouno escrito: a mentalidade é o último que cambia.

***

Do paradoxo da discrecionalidade legal española -lexíslase pero non se cumpre- somos testemuñas dende o inicio da autonomía. Certa legalidade nunca foi observada, senón como sombra da democracia indispensable que nos era requirida na era pre-Maastricht. Cumpría maquillar que non houbera Transición, senón Restauración.

Dicíamos que unificar a lingua aínda é trámite preceptivo para unir a patria (aínda metrópole). No proceso de legalización da sombra as linguas autóctonas foron consideradas co grao de linguas bárbaras. Na práctica, de artesanía no tempo dos modos de produción máis turbo-voraces. De aí ao folclorismo apenas hai treito. O modo como operou o proceso de anulación cultural mediante a imposición tecnolóxica do idioma evidencia que a escola foi un dos principais instrumentos para propagar a lingua do poder, malia prescribiren os Estatutos de autonomía e a Constitución o respecto e a promoción das linguas autóctonas.

***

Contra as prexuizosas crenzas de certo norte rico e mal intencionado, España sempre foi de moito limpar. De sempre tomou preferencia por asear a casa común (a Lengua común: a analoxía non podería ser máis oportuna) de canto lixo puidese afuscar a imaxe de pureza e unidade que o Estado pretendía proxectar internacionalmente e que o nacionalcatolicismo de Franco se encargou de modernizar polas bravas ata elevalo a altura de dogma inapelable.

Limpar España de linguas bárbaras, de mouros (mouriscos, mudéxares ou sarracenos), xudeus, xitanos…, antano; hogano roxos, masóns, nacionalistas, linguas bárbaras (outra vez), mouros (outra vez), sudacas ou canto estranxeiro pobre ouse trepar estas terras, foi e é práctica mil veces ensaiada e xustificada nunha grandeza que, de ser xustificable, quedou en miraxe para conformistas ou souvenir de autoconsumo. Sería irrisorio se non fose polo sangue que custou e porque para conseguir nada levan séculos acabando con todo.

***

Cincocentos anos despois da sentenza nebrijana procurar a extinción das linguas españolas que non son o castelán mantense como doutrina de práctica diaria sexa quen for o goberno que ocupe a quenda. Centurias desde Nebrija atinaba plenamente Castelao cando nos dixo da incapacidade de Hespaña para completar un proceso que, contra a propia teimosía, se revela imposible. Nas razóns negacionistas a versión remozada daquela Hespaña é máis España sen lingua galega. E o bipartidismo sistémico pretende vender este xenocidio (Pessoa dixo que as palabras son xente) en Galicia no nome da civilización e do progreso. O castelán como espazo único de ilustración e prosperidade.

Cando o Poder finca as poutas sobre o ignorado (e España, aínda vaidosa, fai gala da súa ignorancia) e o trata coma obxecto, coma alimento, a philia é imposible. Toda ebriedade desemboca no abuso e a degradación rilla como a couza no privilexio dos vencedores. España sucumbirá a ese exceso. Galicia liberarase do estatuto do desdén colonial, encarará proxectos máis ambiciosos e próximos e será como a queremos, próspera, popular e en galego.

(Artigo publicado n’O Xornal da CUT en outubro de 2014)

Meterse ca Pedra

Entrar na Pedra é entrar no mundo. Percorrelo saltando de fronteira en fronteira, tamén sobre as fronteiras legais. Esas que pechan de palabra o que de obra é móbil e inabarcable. A Pedra é o recuncho máis enriquecido de Vigo polo sentido que adquiriu sorteando unha legalidade inxusta. Na miña infancia ourensá A Pedra era A Pedra antes de Vigo ser Vigo.

Como na literatura picaresca, A Pedra bebe dun realismo itinerante narrado en primeira persoa, ao servizo de varios amos e dirixido por unha ideoloxía moralizante e desapiadada. Non séndomos irónicos, a Pedra é a Vigo o que o Bazar a Istambul, Camdem a Londres ou A Ladra a Lisboa, onde o 80 % dos produtos que alí se ofrecen son falsificacións.

Na Pedra o primeiro que se ofrece é humanidade. É dicir, que atesoura un valor que vai moito máis alá do mero feito de ser un lugar de referencia. Certos feitos, coma o asalto do poder xudicial a este mercado popular a pasada semana confirman as ansias que ten o poder por matar a vida social, comunitaria, as relacións humanas, en definitiva, alá onde agroman. A Pedra é coñecer e recoñecer Vigo. Un cruzamento de camiños, na era das compras por intenet, que axuda de maneira fundamental a tecer a viva arañeira local. Meterse ca Pedra é meterse coas clases populares. Meterse con Vigo.

No tempo no que as responsabilidades penais se dilúen coma pedras de xeo no whiskey dos poderosos, ninguén pedirá amnistía para a Pedra. Ninguén verá que a intensidade, o desconcerto e a curiosidade que emana da Pedra marcan o ritmo, para ben, da idiosincrasia viguesa. Matar a Pedra, matar os mercados populares, é matar un dos poucos elementos comúns a todas as culturas. O pouco que queda de común en Vigo.

(Artigo publicado na páxina web da CUT o día 21/10/2014: http://www.cutgaliza.org/index.php?option=com_content&view=article&id=783:meterse-ca-pedra&catid=33:da-cut&Itemid=44)

Baltar cazado

20060404031842-conejos-de-chocolate

DEZ ANOS DE PXNL: NADA PODEMOS CELEBRAR

 

Este ano cúmprense dez da aprobación do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega. Era 2004 e naquela sesión do día 21 de setembro todo o arco parlamentario galego votou a favor dun plan que pretendía deter, en primeiro lugar, e reverter, despois, a xa indisimulable perda de falantes na nosa lingua. Hoxe, en 2014, se todo decorrese como debe ser en democracia, as institucións públicas galegas estarían organizando ducias de congresos, conferencias, seminarios e outros actos encamiñados a conmemorar a histórica data e a explicar os avances que se deberan lograr nunha década.

Da mesma maneira, as nosas universidades, como comunidades superiores do saber, deberían intervir neste ano para analizar e criticar, se for preciso, o traballo feito neste tempo. As consellarías estarían a emitir informes que, previos os preceptivos estudos de evolución, explicarían os efectos da introdución, nalgúns casos, e promoción, noutros, do noso idioma na administración, nos distintos niveis do organigrama educativo, nos medios de comunicación e nas industrias culturais, na economía, na sanidade, na proxección exterior da lingua… na sociedade, en xeral.

En definitiva, todas as organizacións que en Galicia velan pola saúde do primeiro trazo diferenciador que nos fai únicos no mundo, o idioma galego, deberían dedicar este ano ao estudo e emisión de comunicados explicativos e fiscalizadores dos éxitos ou fracasos do citado Plan.

Pero nada disto será posible. Nada se celebrará, nada se analizará e nada se fiscalizará, porque ben poucas medidas foron aplicadas. E aínda que algo se fixo en eidos tan importantes como o ensino non universitario e a función pública, coa chegada do PP en 2009 todo isto se foi desfacendo ata a eliminación de todo o logrado. Hoxe a físgoa pola que escoa o noso idioma cara aos sumidoiros da Historia é máis ancha e fonda. Isto é así, en parte, porque o PXNL, esa folla de ruta que nos debería resituar no mundo como herdeiras e usuarias (e beneficiarias) dunha lingua milenaria e perfectamente capaz, nunca foi posto en práctica. Non é arbitrario lembrar que Alberto Núñez Feijoo era o Vicepresidente do goberno que impulsou a elaboración e aprobación do PXNL. Se iso non é un claro caso de transtorno tipo Dr. Jekyll e Mr. Hyde, xa me dirán o que é.

(Artigo publicado no xornal O Sil o 19 de setembro de 2014)

 

LUZ

escocia-bandera-de-escocia-i2