O ESPOLIO DO POLEIRO

Recordo moi ben o día que toquei por primeira vez entre os milenarios muros do mosteiro, e van alá anos coma area. Recordo a peza, a Polca de Compostela de Ernesto Campos e nunca esquecerei os nervios previos e a satisfacción posterior. Tanxela novamente na gaita había ser un moito máis arduo traballo de lembranza. Recordo que lle pedira a partitura a Xosé Manuel Budiño, cando este aínda non sacara nin o primeiro disco propio, despois de terlla oído na gravación editada con motivo do primeiro (e único, coido) trofeo de gaita Fin de Siglo. Aquela cinta soou sen descanso durante semanas na radio do coche dos meus pais ata que un colega ma pediu e nunca máis souben. Cos anos algunha outra ocasión habería para tocar en Celanova, pro ningunha coma a primeira.

Vimos de asistir na vila de Rosendo Goterres á presentación do libro En defensa do Poleiro, que edita Toxosoutos en colaboración coa Plataforma en defensa do uso público e educativo do mosteiro de Celanova e a Asociación de escritores en lingua galega. Esta publicación atopa o seu porqué no proxecto que a corporación municipal celanovesa vén de facer público e que consiste, a groso modo, en roubarlle ás Terras de Celanova o edificio do seu instituto para poñelo en mans dunha empresa que pretende facer nel un hotel. É dicir, xa sería esta unha ofensa sen precedentes se estivesemos a falar dun edificio calquera, é dicir, sen valor histórico nin artístico ningún, só polo feito de pretender espoliar a vida docente do seu interior, por intentar roubarlle á vila o único futuro realmente esperanzador, a educación das súas mozas e mozos, para pólo en mans do vil enriquecemento duns poucos. Pero a acción adquire a condición de craso latrocinio cando ademais se trata dun edificio histórico que xa no século XIX lle foi entregado aos seus lexítimos donos, o pobo de Celanova, para o seu uso público. Polo tanto, o que aquí se está facendo é roubar: pór en disposición dun particular un ben público cuxo propietario, grazas á Desamortización, é o pobo de Celanova. Un ben de incalculable valor histórico e identitario para a vila. Celanova naceu dese edificio e non podemos imaxinar un fin máis axeitado para a casa de Rosendo que ser, por sempre, casa do saber, cerna laica e ilustrada da comarca.

Sen dúbida o turismo pode ser unha substanciosa fonte de riqueza para Celanova e a súa comarca, o importantísimo pasado e presente literarios son unha mina á espera de ser explotada, o mesmo que as riquezas naturais e culturais ou os bens dos concellos que a comarca engloba…, pero que obxecto pode ter acoller os visitantes no principal reclamo histórico e arquitectónico da comarca? É coma se convertésemos en albergue a metade da catedral de Compostela. Nin os cans valoran o lugar onde cagan. A privatización do edificio do instituto significaría a súa desvirtuación e o pasado reduciríase no mellor dos casos a un tríptico que ninguén lería. Co instituto no actual emprazamento o pasado é presente e, sobre todo, futuro.

Logo, a obra presentada, En defensa do Poleiro, a voz dos escritores galegos en Celanova, é unha arma. Unha sorte de defensa contra quen pretende o espolio das históricas pedras de Celanova, o espolio do Poleiro. Celebraremos a victoria facendo rebotar as notas de novas músicas contra as paredes da Historia.

SOLI ERAVAMO E SANZA ALCUN SOSPETTO

Aínda quedan campesiños entre nós. Coma fósiles viventes, están ligados á antropoloxía como especie primitiva que subsiste. Igual cá lamprea ou as quenllas.

Non son cazadoras, gandeiros transhumantes nin apañadoras migratorias, aínda que hai familias da especie que manteñen vellas condicións, pero a súa forma de vida é unha obra de arte que se arrepón furiosa á morte. Mesmo á etnomorte, malia os CD’s pendurados das mazairas. A utopía élles circular e axústase á órbita da Lúa e aos movementos das estrelas. Ollan a paisaxe dende os lindes da emoción, cun pé espido no corazón e unha bota no pescozo. A bota sempre é allea. Idolatran o home-do-tempo e a súa arte adiviñadora. Miran para el en fite e cun respectuoso silencio cando sae pola tele. Ao rematar a explicación e cando as súas mans deixan de voar sobre o mapa, nalgunhas casas apagan o aparello porque xa acabou o importante. O ollar vólveselles desconfiado porén cando o que se emite son as táboas de cotización dos mercados agrícolas ou de gando. Mesmo cambian de canle e reafírmanse na certeza de que calquera goberno coñecido é o inimigo. Saben que dende sempre constitúen un segmento ígnico, mais minimizado, da evolución social. Saben que non contan, malia conformaren aínda a cerna do edificio social moderno: saben que por baixo de Wall Street resiste a mesma terra que lles negrexa as unllas.

Dende a épica neocapitalista, á especie outórganselle as alxemas máis paradigmáticas: do atraso, do subdesenvolvemento, do “tradicional”. E iso que constitúen o principal factor económico e social de desenvolvemento para as zonas economicamente máis oprimidas do planeta. Nelas e neles para todo o entullo da Historia e hoxe, no século XXI, aínda son unha tribo primitiva: a maior tribo do mundo. Esta é, endemal, a opinión tamén daqueles sectores propios que esqueceron a fouce no camiño da casa. Hai un labrador francés con cara de Astérix que lle fodeu o chiringo ao McDonald’s da súa vila.

A especie, como digo, vén de antigo pero as razóns que lles empecen a marcha, o máis pesado lastre que lles couta o voo, fundaméntase en causas relativamente modernas. Malia o máis ca discutible éxito a nivel mundial da revolución industrial, e a paralela revolución social, é evidente que os aspectos positivos tampouco reverteron nelas. Callaron, porén, fóra da orde que lles sería propia; fóra, queremos dicir, dos sistemas fundacionais e aínda hoxe capitais para a evolución do benestar social. E este foxo afonda e anchea sen descanso.

Os economistas, nos seus cursos sobre desenvolvemento económico; as profesoras de temas políticos, nas súas aulas sobre sistemas gobernamentais comparados; as especialistas das ciencias sociais, ao follear datos sobre a esencia das sociedades no estudo daquelas zonas do mundo onde a especie aínda constitúe a cerna da familia social; os economistas, ao explicar o cómo e o porqué que nos levaron a este presente, non teñen en conta, nin sequera nomean, os límites e variantes que separan a pobreza da subsistencia precaria. Un baleiro ermo sen interese para o Capital e que esterca as macrocifras que xustifican o soldo dun ministro de economía.

De feito, algúns autores describiron as sociedades campesiñas no século XX como “agregados amorfos, carentes de estruturas propias”. Ou sexa, como vacas mansas alleas ao dinamismo da clase á que pertencen e cos tetos presos ás muxidoiras do Capital. Na opinión do Poder, a loita social élles allea e son tan pouco firmes nos posicionamentos e pareceres políticos como o tempo meteorolóxico que, ao fin, élles o primeiro responsable de calquera éxito. Éxito pírrico, no mellor dos casos.

Chegan a falar aqueles autores de “barreiras refractarias nos esquemas da súa vida que fan fracasar plans ben intencionados (para o Capital) que as altas instancias deseñan para eles”. A paréntese podería non ser nosa.

Eis a única verdade: sete céntimos pola produción dun quilo de patacas que despois se vai vender por cincuenta. A actitude non pode ser favorable. Como o ha ser?

Economía de subsistencia. Pobreza. E invisibilidade.

A súa resistencia non é causa, é resposta. A súa acción, radicalmente reacción. No século XXI toda loita social é resposta a unha provocación e toda experiencia implica unha recreación. Aprendamos neste limiar para o único camiño, a loita, porque como di o verso da Comedia, estamos sós.

DOGMA, CONSIGNA E ESTIGMA

O dogma é ser feliz. A calquera prezo. Porque felicidade e prezo van da man. Ao principio foi ditado para os adeptos, pero o dogma ten vocación universal e goberna ata a última físgoa de vida. Agora está en crise, pero cando o círculo se peche mandará ser felices outra vez.

A consigna é non cuestionar a posibilidade do dogma e temer as ciencias sociais. Un porteiro de traxe gris e risa de cemento dará os bos días e franquearanos a porta da felicidade. No primeiro cuarto haberá dúas filas e obrigarán a que nos situemos nunha. Esta situación obedecerá o estigma.

O estigma é indeleble e poderá ser de dous tipos: lesión ou marca indicativa. Na primeira das posibilidades será sinal infamante; na segunda, de honra e fartura. En caso de dúbida, teranse en moita consideración os factores hereditarios, as posibilidades de crecemento e as condicións para a traizón e o esquecemento, por esta orde. O veredicto en función do estigma será inapelable.

As filas só concorren atrás, na porta que controla o tipo do traxe gris.

NOTAS PARA A PRESENTACIÓN DE RICARDO CASTRO

Unha peza resta para pechar o círculo. Falou o oráculo e deixou moi claro cal é a vía da salvación, cal o camiño para que nada mude e que nas terras do Imperio siga a lucir o mesmo sol da ignominia que mantén a cada quen no seu posto de honor ou oprobio. Tamén nos regalou a advertencia: transitar fóra da ruta marcada será internarse no territorio do bárbaro, fóra da civilización, de onde nada pode vir senón a desorde, a incertidume, o caos. A escuridade.

Será fácil espaventar calquera sombra de se seguiren os ditados do oráculo con devoción e obediencia cegas. E non temos a máis mínima dúbida de que así será. Do contrario sempre se alimentará a posibilidade da mudanza real. O PSOE seguirá a cultivar a súa épica endogámica cun PP asilveirado e doído porque son aqueles os que debuxan no ar cabriolas hipnotizantes coa batuta do Poder. E só é preciso algo máis de tempo para que as mínimas diferenzas entrambos se dilúan na atmosfera coma o último bafo do Ditador. As dóciles masas xa o están a ver.

Máis continuarán aproximándose silandeiras as sombras ata os pés das súas defensas. Seguirán roendo pacientes nos cons, rabuñando as portas por veren de chegar ata o seu altar e tombar os alicerces da inxusta sociedade que construíron, as crenzas, os ídolos, tamén as incuestionables verdades que fixan a gradación das súas xerarquías ata chegar mesmo ao ritmo binario (ras-ras, ras-ras, ras-ras…) que marca a vida dos seus felices seituradores. Ás sombras todo lles será pouco porque, seica, nada lles é alleo.

Pero calquera ameaza será combatida, cada inimigo reducido e expulsado extramuros para que cadáver ningún poida lixar a inmaculada conciencia da súa sociedade. A pureza do seu sistema. Obxecto de especial protección, como di a súa Norma, serán os cerebros de mulleres e nenos: libres de calquera contaminación.

Como dicíamos, só unha peza resta. Os funcionarios e os sindicatos maioritarios xa están convencidos. E é preciso preparar o terreo para a reforma laboral: adiante, logo, con La Roja.

GAZA-MARIÑAMANSA

Ferido por unha sombra ou queimado pola bala dun recordo, no último asento dun urbano que a esa hora só transporta penumbra e cansazo, un vello le a prensa.

Ourense ten unha hora, entre a última tarde e a primeira noite, en que rematando todo comeza, e mesmo o anxo de Asorey parece despegar do seu cárcere granítico.

A néboa brilla amarela e arremuíñase en torno á burga vella. Preto, outro refuxio de suorentos e burgueses abre as súas portas na rúa de Cervantes. Son as dez.

A cidade embázase detrás dos cristais do bus e algunhas adolescentes, cara aos Viños, elevan as tetas sobre os teitos da súa vergoña. Olores de esquinas con ouriños e prostitutas vellas polo Vilar.

O vello volve a casa. Vén de visitar o fillo e pensa. Ninguén duraría vivindo así. Os seus días de xuventude xúntanse nos puños, que aperta con forza. Diante da Deputación, unha gabia que cruza a rúa sacúdelle os pensamentos.

Á altura do Pousío o semáforo está vermello. Unha camioneta do concello barre a mangueirazos da rúa calquera compromiso político. A rapazada salta os charcos e ondea palabras sen soños nin repouso.

O vello dobra o xornal, apoia a fronte no cristal -ninguén pode vivir así– e lamenta cada unha das enrugas que lle devolve a súa imaxe reflectida.

Alguén preme o botón de stop e o bus, ao pouco, para. Ao abrirse as portas o aire fresco inunda o espazo pechado. Tamén é a súa parada, e o vello baixa torpemente ata a beirarrúa. Apoiase no caiado e camiña lento na escuridade de costas á lúa. A sombra pétrea do seu corpo afusca o pouso areoso da beirarrúa en obras.

O xornal quedou no último asento do bus, dobrado pola páxina que estaba a ler. Na fotografía que enche a folla, ben destacados cun círculo, coma se esa fose toda a noticia, dous pacifistas golpean un soldado israelí na cuberta da Flota da Liberdade. A noticia, como a noite, viaxa cara Seixalvo.

O vello para, apaña unha pedra do entullo e métea no peto.

SABOR A SANGUE

En vertical a distancia quere ser inmensa. Desexa alongarse, medrar infinitamente, coma a economía de mercado. Horizontalmente (naquel horizonte que tiraron os de Ronselz) pode que todos colguen na mesma corda.

OS ACTORES

Os uniformados están a gusto co que son. Préstalles a distancia. Comprácense no respecto que inspiran. As maus ben coidadas, cruzadas por tras do cu, tesos e orgullosos dentro da autoridade que lles outorga a farda. A imaxe das forzas da orde, des que caeu o gris da indumentaria, tamén é importante: o cromatismo sempre acompañou a democracia. E o importante é a democracia. Pero sobre todo a imaxe.

Pés en uve e mans entrelazadas sobre o baixo ventre, a avogada, dereitísima tamén por osmose cos uniformados, arrecende a frescor. No vórtice do queixo latéxalle o orgullo, os duros anos de carreira superados, quizais a tradición familiar e todas as renuncias. Expón alto e moi claro, sen preocuparse polas palabras ofensivas referidas ao Outro, sentado ao seu carón. Torce o bico cunha risa de donicela cada vez que o humilla e mira para a funcionaria por ver se tamén lle ri, pero logo foxe co ollar na procura de máis complicidade. Arrecende a avogada e a funcionaria, ao seu traballo, logo odia ese cheiro. Os Outros tran o fedor da beirarrúa, do mar, da metadona.

Os Outros sempre veñen coas maus inchadas coma globos. Coma se acumulasen toda a culpa nas mans, executoras autónomas do delicto, e aquela fose esganada polas alxemas. Aí comeza a condena: moradas, case negras, as unllas a piques de saltar. Cando entrou falaba en galego, baixiño, cos uniformados, que lle responderon sempre en castelán. Máis distancia.

OS FEITOS

Le quitamos los grilletes? –pregunta alguén. A Autoridade mírao aborrecéndoo. Si, si. E acompaña a orde cun xesto despectivo ca man, coma se espantase moscas que orbitasen arredor do detido; coma sen velo; coma despedindo un estorbo inservible. O sorriso quizais o trousou ou lle caeu da cara. Entón a bondade énchelle o peito e ao repetir o si, si debulla unha risa que comparte só coa avogada. Quizais sospeite que os fríos anaqueis da Historia non lle dedicarán unha páxina tolerable.

Os Outros tran feridas. Que a este lle falte a pel da metade da fronte só é un exemplo que xa non sorprende a funcionaria. Por ela, pola ferida, flúen as conexións de vinte e cinco séculos de Europa. Pero non se observan manchas de desinfectante. Ningún médico tocou aquela ferida. Xa dende Hermóxenes, médico de Publio Elio Hadrián, a medicina e a relixión souberon moi ben con quen estar: África aínda é un exemplo contemporáneo.

AS CONSECUENCIAS

Absolutamente anoxada e despois de recordar algún exemplo máis próximo, quizais na familia, a funcionaria volve ao frenético baile dos seus dedos, pasando do corpo magoado do detido, de Demócrito, da defensora condescendente e das conversas de feira do 15. Pero, ao cabo, non pode: o tremelicar de labres do detido róelle nos adentros. O mesmo que hai dous mil anos. Poderán pasar dous mil máis e aínda terá todo o medo na boca. Quizais sexa o mono, a debilidade ou mesmo inaudibles queixas a ninguén. Cre ver arrepentimento, pero pensa que é fácil esquecer o arrepentimento cando o estómago está baleiro e o cabalo galopa desbocado polas veas. Desexa que non sexa así. Que non sinta arrepentimento.

Os ollos do detido viaxan brillantes pola habitación, igual que cometas de curta órbita. Nunha destas viaxes baten contra a funcionaria e logran transmitirlle o seu frío. Un cráter ábreselle no corazón. Vanse os folgos e só a ira a mantén. A ferida física é ineludible e sen darse conta morde o labre inferior ata sentir o sabor do sangue do detido na lingua.

Onte á tarde partiu a ventá dun coche e roubou unha cámara de fotos. Ela poría nas súas mans os puñais que mataron a César.