“COSTA DO SOLPOR, un sabre na man da normalización”

[…]
“Feliz aquel que, tras de percorrer, como Ulises,
as mil aventuras dos mares do mar
e dos mares da paixón vermella arrebatada;
ou aqueloutro que, navegando o Ponto na percura procelosa,
máis que un Año de Ouro, acadou a ledicia innumerábel
da Misión e da Viaxe comprida:
tras cortar incidentes coma rosas
retorna a Vilanova dos Infantes completo de sabiduría.”
XOSE LUIS MÉNDEZ FERRÍN
(Do poema A UN MEU FILLO, do libro ‘O fin dun canto’)

 

Pídeme o amigo Xosé María Lema Suárez unhas palabras para presentar a súa novela sabendo que nin son crítico literario nin teño experiencia nestes traballos. En calquera caso e sexa o que for o resultado, agradezo a confianza e acepto o encargo porque as encomendas dos amigos acéptanse e cúmprense da mellor maneira, e ademais porque é unha honra e un pracer.
Como veciño de Allariz é un verdadeiro orgullo que Costa do Solpor arribe na nosa vila nunha das recaladas da serie de presentacións que se veñen facendo dende a súa publicación. Hoxe parece que o aire que lambe as nosas corgas e penedías é brisa cara a rizo de nordeste e os salseiros baten no rostro con pegada salitrosa. Orgullo e atención que lle agradecemos moi especialmente ao autor, ao editor (Manolo Bragado), e a Margarita e Carlos da Aira das Letras, verdadeiros promotores deste acto. Da mesma maneira, vaia o noso agradecemento para quen xestiona esta Casa de Vicente Risco.

O AUTOR

Non podería precisar os méritos de Lema Suárez mellor de como os proclaman as súas propias obras. Sería desmedida tentación a de estenderme na enumeración, só as reverenciarei de esguello, en xeral, como proeza suprema dunha persoa suprema.
A que presentamos hoxe é ópera prima no eido da narrativa para un autor avezado na historiografía, na historia da arte, na etnografía, na lexicografía, na lingüística ou na onomástica. Áreas estas nas que deu ao prelo multitude de ensaios e investigacións, pero que permanecía inédito neste campo, na creación literaria. Xosé María Lema Suárez naceu na Terra de Soneira, unha das catro comarcas da Costa da Morte, en Bamiro-Vimianzo, en 1950. Foi catedrático de Xeografía e Historia no ensino secundario exercendo dende 1976 en Cee, Ferrol e a Estrada. Foi tamén profesor asociado do Departamento de Historia da Arte da Universidade compostelá entre os anos 1991 e 1992. Doutor en Historia da arte, a súa tese, titulada A Arte Relixiosa no arciprestado de Soneira, foi merecente do Premio Extraordinario de Doutoramento do curso 1990-1991 e foi a primeira redactada e defendida integramente en galego na especialidade de Historia da Arte. Colaborador do ILGa tamén cooperou co Seminario de Didáctica da Historia do Instituto de Ciencias da Educación da Universidade de Compostela. Coñezo a Xosé María Lema dende hai anos, cadramos na militancia a prol da lingua e da nación, valla a redundancia, en organizacións coma as Redes Escarlata ou Prolingua e tiven a ocasión de compartir co autor mesa e mantel, ou o que é o mesmo, bando e traballo en numerosas ocasións. Porque o primeiro que se pode dicir Lema Suárez é precisamente o que non é. Non é imparcial; é de aquí e iso non lle resulta indiferente de ningunha maneira. Tamén iso se percibe en Costa do Solpor.

Nestes anos puiden ver que non é Lema Suárez home de boato nin pompa, quero dicir, alguén que se contente con figurar. Ben ao contrario, o seu traballo é coma de mar de fondo, pasa coa forza das mareas sen levantar un leve rizo que desordene a paisaxe, se me permitides esta imaxe tan afastada física e simbolicamente dos nosos dondos cumios e do lento discorrer do Pai Arnoia. É proba do que digo, do traballo intenso e continuo ao longo de anos coma area do autor da novela que hoxe presentamos saber que Xosé María Lema Suárez figura entre os autores ou colaboradores indispensables en obras tan fundamentais e recorridas coma os dicionarios de Edicións Xerais, tanto o Pequeno coma o Gran Xerais, ou o Dicionario dos Nomes Galegos… por pór só dous exemplos. Respecto ao seu compromiso na defensa do idioma abonda recordar que no ano 2010 recibiu na Estrada o Premio Xornalístico “Reimóndez Portela” na súa 15º edición por cinco artigos a prol da lingua galega. E se de premios falamos son de destacar o citado Premio Extraordinario de Doutoramento da Universidade compostelá e os cronoloxicamente anteriores “Pedrón de Ouro de Etnografía” (1976) ou o “Antón Losada Diéguez” de investigación (1994).

É Lema Suárez membro correspondente da Real Academia Galega dende o ano 2002 e numerario do Museo do Pobo Galego dende o 2005. Pertence á Asociación Galega de Onomástica e ten publicacións neste eido como a indispensable Onomástica histórica dunha parroquia galega: Berdoias (1607-2000), considerada por moitos a súa mellor obra. Fai parte da Asociación de Escritores en Lingua Galega, da Asociación de Tradutores Galegos, da Asociación Internacional de Estudos Galegos e da Nova Escola Galega. En 2005 foi elixido primeiro presidente do Seminario de Estudos Comarcais para a promoción do Patrimonio Cultural da Costa da Morte. Como profesor impartiu cursos de lingua, historia e historia da arte galega na Cátedra “Alfonso R. Castelao” da Universidade de Bos Aires, na República Arxentina. Participou como relator en congresos de historia, lingüística e onomástica convocados polo Museo do Pobo Galego, o Consello da Cultura Galega, o Instituto da Lingua Galega ou celebrados nas universidades de Tréveris (Alemaña), Nova York, Oxford, A Habana, Barcelona, etc… Coordinou o I e II Simposios de Historia da Costa da Morte en 1999 e 2000 e foi vogal do Comité Científico do V Congreso Internacional de Asociacións Xacobeas (1999). Coordinou a catalogación do “Patrimonio Etnográfico Inmobiliario da Costa da Morte” entre os anos 1993 e 1996 e colabora no Proxecto de “Conservación e Revalorización Sociocultural do Patrimonio Megalítico da Costa da Morte”, da Universidade de Compostela.

En Lema Suárez, como en Costa do Solpor, os matices son inabarcables e este currículo mastodóntico complementa só tanxencialmente unha persoa amable, afable, amiga dos amigos e comprometida coa verdade, co coñecemento, co positivismo e o progreso, coma o seu admirado e estudado Reimundo Antonio Posse Romeu. Comprometido coa Ilustración, en definitiva, esa palabra cada vez máis estraña ás novas xeracións e cada vez máis alleada do sistema educativo na procura, quen o pode dubidar, dun control social máis efectivo. Pero fóra as inquedanzas citadas, Lema Suárez é sobre todo un amigo sempre disposto a axudar. O amigo que lle dedicou o seu único poema, titulado Cen anos hai, a un mozo de Allariz que andaba facendo de ocasional gaiteiro no acto de homenaxe a Ramón Cabanillas que o tres de xullo do 2009 as Redes Escarlata organizaron en Cambados, exactamente corenta e nove anos despois da inauguración do monumento de Asorey dedicado ao poeta que loce no centro da vila do Salnés. E por alí andaba mesmo a neta de Cabanillas, ademais de catedráticos, recoñecidas poetas e músicos ben máis virtuosos e inspirados có citado taxendor. A fachenda que sentiu o gaiteiro con aquela dedicatoria foi inmensa; non cómpre que vos explique porqué o sei. Lema nunca se recoñeceu poeta, alí o dixo, pero aquel poema, que fora escrito con motivo do primeiro centenario do noso himno, sería posteriormente musicado como habanera e interpretado pola Coral Polifónica Estradense, onde o noso amigo é coralista.

Sei tamén que Lema Suárez colabora nos cursos de galego para estranxeiros que organiza a USC co ILGa e a Academia Galega como guía pola Costa da Morte. O compromiso de Lema Suárez, que nunca refugou, é un compromiso coa súa nación, comezando pola Patria da Lingua, como di Paco Fdez. Rei.

Dito isto vénme á mente o xuramento que Xosé Fernández Ferreiro tiña colgado na parede a xeito de diploma na súa mocidade madrileña. Dicía así: “Xuro polo meu honor que todos os días da miña vida os dedicarei a defender os intereses de Galicia, especialmente a súa lingua e a súa cultura. Se así non for, non serei un home de honor”. No compromiso e na praxe vital de Lema Suárez gañan pleno significado estas palabras.

Permitídeme pechar o apartado biográfico con outra lembranza. Recordo certo día do 2008 no que as Redes Escarlata entregabamos o V Premio Roberto Vidal Bolaño. Outorgáraselle naquela edición a Felipe Lubián Lubián, o activísimo alcalde polo PSOE do concello galegófono de Lubián, en Zamora, como incansable defensor da nosa lingua por aquelas terras zamoranas de galeguidade minorizada. Quen dera no PSdG moitos políticos así! Foramos xantar a Hermisende, concello limítrofe e tamén galegófono, pero sen a sorte doutro Felipe Lubián. Era o restaurante A casa do cura. Lembro ben o nome pola sorpresa que para min foi ver un local serigrafiado en galego por aquelas montañas núas e descoñecidas. Ao rematar o xantar e o propio acto de entrega do premio, que se desenvolveu na sobremesa, unha vez fóra do local, Lema animáranos a entrar na igrexa do lugar para explicarnos as particularidades arquitectónicas, as singularidades iconográficas, as características artísticas en definitiva, daquel edificio. A nosa curiosidade unida á fervente pedagoxía do profesor, ao poder da súa palabra e á densidade da súa cultura á hora de ilustrar os presentes fixo que para quen alí estabamos fose un pracer entrar nun templo relixioso. Se ben todos eramos militantes dunha organización que repele de calquera misticismo ou superstición, ao cabo tamén eramos e somos amantes da arte en calquera forma e admiradores de quen sabe e o sabe compartir. Recordo o seu dedo indicador apuntando coma un punteiro láser a todos os lugares que o seu saber destacaba. Saímos de alí felices, sen chagas, e grazas a Lema Suárez ben máis ricos do que entraramos. Tal fora a vehemencia das súas palabras.

Nestes anos coñecín o Lema Suárez que moi sucintamente vos veño de describir. Nada sabía do esixente novelista que se vén de rebelar nesta obra que hoxe celebramos; nada sobre o mar de fondo que, coma na Costa do Solpor da que é nativo, batía no peito do autor coma procurando saída para un xénero literario que bruaba coa intensidade dunha tempestade en alta mar. Agora vémolo e celebrámolo, por suposto, como o celebraredes vós en achegándovos á obra.

COSTA DO SOLPOR

Costa do Solpor é unha novela clásica de aventuras ambientada no século XVIII, concretamente na terceira semana de agosto de 1761. Polas súas páxinas sucédense tempestades en alta mar, batallas navais, abordaxes, enfrontamentos, amor e multitude de avatares en terra, todo integrado nunha paisaxe de forza e plasticidade impresionantes. Grosso modo relata a viaxe de regreso ao porto de Bristol da goleta inglesa Hispaniola cun fabuloso tesouro no pañol, despois de que este lle fose gañado a uns piratas nunha illa atlántica do Caribe. A causa dunha tempestade a goleta tense que refuxiar nunha ría da Costa do Solpor (trasunto da galega Costa da Morte), onde a secreta carga é descuberta polos integrantes dunha organización corsaria, a Confraría da Man Morta. A partir de aí o relato vaise debullando entre os recordos do grumete Jim Hawkins alternados cos do doutor Livesey. O segundo, o doutor, preso na Hispaniola e o primeiro, o grumete, libre e argallando coa axuda do mozos locais Chavián e Mariña a liberación dos seus compañeiros, que sofren o secuestro e ameazas do capitán filibusteiro de orixe bretoa René de Saint-Syr, a bordo do An Ankou, o Espectro da Morte. A narración a dúas voces permite, mediante a técnica da analepse ou flashback, asistir a todas as escenas da historia, mesmo as que son coincidentes no tempo e en diferentes escenarios. A partir de aí sucédense multitude de subtramas dentro da trama principal: actos, sucesos e circunstancias no percorrido dos protagonistas cara ao furacanado final. Feliz, por certo.

É preciso dicir que o relato comeza xusto onde remata A illa do tesouro, de Robert Louis Stevenson. Os protagonistas son os mesmos: o grumete Jim, o médico Livesey, o armador John Trelawney, o capitán Smollet, Ben Gunn ou Abraham Gray, a quen se suman os mozos galegos Chavián e Mariña e toda a mocidade rebelde das comarcas onde se sucede a acción. Polo grumete Jim Hawkins, Stevenson dixéranos que o regreso ao Land’s End, cabo mítico en Cornualla ao que se dirixía a Hispaniola, fora plácido e tranquilo. Tamén así nolo recorda a voz do Tradutor ao inicio da obra. Pero non foi tal, máis de 130 anos despois Lema Suárez descóbrenos a verdadeira fasquía daquela viaxe. A Hispaniola non chegou a Bristol libre de percances. A Costa do Solpor (ou do Solposto) había ser escenario da última batalla antes de arribar á casa.

Para min Costa do Solpor, alén dunha homenaxe á Costa da Morte e á súa xente (á fidalguía avanzada, aos cregos revolucionarios, á mocidade labrega e mariñeira disposta a romper cunha inercia secular mantida polos seus pais, aos que Lema critica duramente por sumisos e resignados, a quen por meiga sufriu as lapas do Santo Oficio e a outras xentes humildes de antano e os seus trasuntos de hogano; aos poetas López Abente e Alexandre Nerium, de quen Lema toma versos e léxico; Man, o alemán de Camelle; Juan Antonio Posse, o creo ilustrado, liberal e arredista…), é unha gran narración de aventuras e precisamente por isto, ademais dunha celebración da lingua, unha gran oportunidade para a socialización e dignificación da nosa Historia e do noso Idioma. O novelista válese do propio idioma para prestixiar o Idioma Propio. Péchase o círculo cunha interacción simbiótica, onde nós, simbiontes, tamén nos beneficiamos como seres comunitarios, colectivas. Penso que esta é unha das principais misións de toda literatura que se desenvolve nunha lingua minorizada: a de achegar e evidenciar todas a posibilidades dun idioma posible na era da uniformización, a pesar de ser, en esencia, toda literatura un traballo inútil, sen finalidade, nin sequera comercial, cara ao futuro, senón en si mesmo como un traballo que é, sen máis. Anxo Rei Ballesteros díxoo mellor: “¿que é iso que se afirma, sen proxecto de futuro e sen razón instrumental, que é iso que se comunica na literatura? A comunidade mesma, o nosoutros como anteriores e ontoloxicamente moito máis importantes que calquera proxecto histórico; se non hai ese nosoutros, non pode haber proxecto histórico de comunidade” E nesta liña vai o que me gustaría destacar da novela, apoiándome sempre no idioma como elemento de cohesión, de identidade, de orgullo. Apoiándome no idioma ferramenta e no idioma como obxecto de análise.

O IDIOMA COMO FERRAMENTA

Comecemos falando do aparello que Lema Suárez escolleu para a urdime da narración. Que idioma, amigos e amigas! Nesta novela a lingua parécese ao mar, está presente con bravura en todas as páxinas. Sobe e devala e medra vizosa por todures coma ondas que nunca se desfán en salseiros, que nunca morren. Mesmo en varios rexistros. Destaca o galego popular das masas, rico, natural sen deixar de ser culto. Por suposto o estándar, ora valente e requintado, ora descarado e varudo, ora nas riquísimas especificidades dialectolóxicas vivas das comarcas polas que discorre a acción, na Costa da Morte que tan ben coñece o autor. Que eu recorde, outros autores das nosas letras que se atreveron cas especifidades lingüísticas e bolinaron con mestría son Anxo Angueira ou Bieito Iglesias. En Costa do Solpor os modismos específicos do falar daqueles países do noroeste (mañán, estón, mui, sinalén, vendénoa, nuite, qués, escuita, sen, donlle, sabés, fui, verés, teñás, correduira, cuitelo…), do mundo mariñeiro (partes do barco -mastro, a cangarexa, a mesana, a sobremesana alta, as dúas gavias, o foque…-), as partes da xeografía local (cantarolos, coios, brolos,…), os lances da navegación, mesmo eivas físicas (xiba, lomba, carrumba, corcova…), a ornitoloxía e a botánica (xílgaros, reiseñores, verderolos, petos, peifocos, paspallases, pincaouros, picafollas, lavandeiras, chascos, carrizos, andoriñas, lavercas, escribentas; carballo, castiñeiro, faia, pereira, ameixeira, pexegueiro,…) todos eles intégranse nas múltiples escenas de maneira que quen lea con proveito atopará unha fonte permanente de vocabulario, fraseoloxía e dialectoloxía propia da Costa da Morte.

Respecto á fraseoloxía e refráns apuntei entre outros os seguintes exemplos: mentres a vara vaia e vén descansa o corpo (pax. 411), de mal pano mala saia (pax. 406), espantarse o morto do aforcado (pax. 350), non che vai por aí o gato ás filloas (pax. 344), estaba entre o eixe e a roda (pax. 278), custa ferro e fouce (pax. 272), andar coa area no zoco (pax. 245)…

Respecto a imprecacións e alocucións: Fixaivos, o capitán Saint-Syr arenga as súas quenllas desta maneira “¡Volvemos ser os de sempre, meus insaciales tiburóns! ¡Polas barbas de Barrabás, abofé que si! […] ¡Preparade as armas, breudeur a Bro-Zant-Malo, afiade os sabres, breuder a Bro-Breiz, que lle imos abrir o papo a esa paxariña!”. E abronca os indisciplinados que chegan tarde á súa convocatoria destoutra: “¡Teño un gato que esfolar contigo, merdento! […] ¡Desta vez puxeches o dedo entre o cabo e o escobén!”. Quen non teme a quen desta maneira impreca/increpa?

No referido a interxeccións: Madía tiña! (pax. 156), dódemo,…

Pero non só á riqueza lingüística se cinguen as virtudes da novela. Abordaxes, persecucións, tempestades mariñas, as illas dos Azores, a vila de Fisterra tan fermosamente descrita dende o mar, a cidade da Coruña, a amizade, a dignidade, a rebeldía… son só algúns dos escenarios e temas polos que Jim e o resto dos personaxes da novela desenvolven a tormentosa viaxe que nunca nos relatou Stevenson, a da volta á patria. Lema Suárez atreveuse e coma naquela igrexa de Hermisende o transo convida a saírmos de Costa do Solpor ben máis ricos do que entraramos.

Os escenarios son o mar e a terra, que adquiren condición de personaxes da novela na súa relación cos protagonistas da trama. O mar, ese non-lugar onde Saint-Syr e os seus homes se senten útiles e libres. Máis alá da brava liña da costa, fronteira pero non límite, o mar non é confín senón a máis esgrevia vía cara á liberdade. Por fronte está esa incomodidade dos personaxes na súa propia patria, no seu propio país.

E fixaivos no tema xeral, a procelosa viaxe de volta á patria: Ulises, Itaca, Ferrín, cortar incidentes coma rosas, …

O IDIOMA COMO OBXECTO DE ANÁLISE

Ademais do galego, por Costa do Solpor pasan multitude de idiomas: castelán, inglés, francés, córnico, bretón, portugués… e ao longo das páxinas o autor dá multitude de exemplos do uso e consideración social que para aqueles galegos de antronte merecía o noso idioma. A este respecto é clara a división social, de clase. Mentres as masas populares viven con normalidade en galego e mesmo o valoran positivamente (na páxina 353, fala o Chavián: “¡Xuro pola memoria de mi padre que algún día construirei unha obra comparable á súa! Pronunciou esta última frase en voz alta e no seu idioma, coma querendo darlle solemnidade á promesa.” Para o Chavián aquel xuramento adquiría solemnidade en galego, non en inglés, que era a lingua que adoito falaba con Jim. Na páxina 466 fala Reimundo Antonio Posse Romeu, o Crego Sabio, do frade Frei Martiño: “Era galego de nación, pero había muitos anos que residía nun convento de Madrid dedicado á oración e ó estudo, e non por iso tiña a menos expresarse na nosa lingua –así a chamou el, e non dialecto, disque por ser filla da latina coma a dos reinos de Castela ou de Portugal-, que outra xente estudada despreza. ¡Como se alporizara co prior de Moraime por non falar este cos seus vasalos no idioma do país co adaxo de que perdía autoridade! Tornou vermello co xenio e cheguén a pensar que lle comía os sangumiños. ¡Chamoulle apóstata da lingua!”). Por outra banda, as clases dominantes refugan do idioma mesmo con fachenda, caso da Señora de Lobera, que tira o i do apelido por aparentar ben diante dos nobres casteláns. A xeito de exemplo, o seguinte: Fala o socio corsario de René de Saint-Syr, o enmascarado da cabeza aperada, personaxe público da cidade da Coruña: “-¡Que lingua tan fermosa a francesa! Tan harmoniosa, tan musical, tan refinada… Aínda que eu nesta cidade onde me vin aveciñar falando adoito como agora falo con vosa mercé a linguaxe clara e rotunda da miña querida patria castelá sonlle a admiración de todos os veciños, asegúrolle que daría un ollo da cara por trocar a sequidade da miña adusta fala nativa pola fineza da súa”. E a seguir aclárase: “O groso propietario da mansión forma ba parte dunha tropa de estranxeiros vindos do reino de Castela que nos últimos anos se asentara na cidade e que non só non sabía nin un verbo da lingua do país de acollida, senón que mesmo presumía da súa ignorancia ó respecto.” Esta pasaxe recorda aquela viñeta de Xaquín Marín: o galego que presume de non saber galego non deixa de presumir da súa ignorancia.

Sorprenden, ou non tanto, os paralelismos coa contemporaneidade. Entendemos que con aqueles exemplos e estes paralelismos o autor fai unha crítica da actual situación de crecente minorización social e consideración desfavorable do noso idioma, coa conivencia do goberno galego e de certo grupúsculo residual, ao tempo que denuncia o crecente autoodio que asolaga o noso país.

Pero hai máis exemplos. Fixaivos, o capitán de filibusteiros René de Saint-Syr adoita adornar as súas arengas con palabras soltas en bretón por ser Saint Malo a súa cidade de nacencia. Mesmo nun momento da narración declara non ser nin francés nin bretón, só maluino, de Saint-Malo, cidade na que non é moi común escoitar a lingua bretoa. Pero na páxina 176 evidencia o centralismo francés que o coloniza cando no momento de abordaren a Hispaniola o capitán Smollet se atreve a presentarse en inglés. O capitán Saint-Syr estala de indignación e co sabre disposto berra: “¡¡Fálame en cristián, porco, en francés, na lingua que entendemos todos¡¡” Acaso non leva este episodio a pensar naquel “consello” ben visible pendurado das paredes das escolas do franquismo: Sea buen español, hable castellano? Ou no máis recente Manifiesto por la Lengua Común, que tamén asinaron galegos preclaros coma Roberto Verino ou Óscar Pereiro. O autor pon a imposición idiomática na man de quen tamén empuña as armas. Daquela era un sabre, hoxe a democracia dos que máis teñen e a súa plusvalía.

CODA

Por suposto Costa do Solpor é moito máis do que eu poida destacar. Esta obra ten tantas lecturas coma lectoras e case setecentas páxinas non se condensan na brevidade á que obriga un acto de presentación. Convídovos a vos afundir na novela, estou seguro que saberedes gozar cada páxina.

Di Lema Suárez que esta é a súa primeira e última novela. Facemos votos para que non sexa así e para que a súa palabra recale ou aporte ou arribe ou atraque ou coma o queirades dicir… nas nosas mans en máis ocasións.

E remato por fin. Desexámoslle o maior éxito a esta novela, que debería traducirse canto antes ao inglés por lle dar cabo á historia de Stevenson tamén na súa lingua. Ese éxito había incidir moi positivamente tamén no prestixio da nosa lingua en Galicia e na súa visibilidade fóra.

Grande atrevemento pola miña parte foron estas palabras, sincera disonancia entre a harmonía de voces que veñen falando desta obra dende a súa saída do prelo. En calquera caso, grazas amigo Lema por confiarme este traballo que, como dixen, é honra e grazas tamén por traer a novela ata estas afastadas terras, lonxe da Costa do Solpor pero parte desa realidade, Galicia, negada ou mesmo autonegada que amas e que honras brillantemente en toda a túa obra.

Grazas a vós pola vosa atención.

Xosé Antón Laxe Martiñán
Allariz, 10/05/2013

Nota: texto lido o día 10/05/2013 na presentación en Allariz da novela de X. Mª. Lema. Este texto, nunha versión máis reducida, foi publicado no blog http://costadosolpor.blogspot.com.es/